Պարսկական լարային գործիքներ․ թառ, սեթար, սանթուր և ավելին
Իրանում և պարսկախոս համայնքներում երաժշտական ավանդույթները ձևավորվել են լեզուների, տարածաշրջանների, կրոնական ու աշխարհիկ միջավայրերի և կատարողների փոխազդեցությամբ։ «Պարսկական երաժշտություն» ընդհանուր անվանումը օգտակար է, բայց չի ներկայացնում բոլոր իրանական ավանդույթները որպես մեկ ոճ կամ մեկ ռիթմ։
«Իրանական» և «պարսկական» եզրերը երբեմն համընկնում են, բայց պատմական կայսրությունը ժամանակակից երաժշտության միակ ծագումը չէ։ Քսաներորդ դարում քաղաքային կյանքը, ձայնագրությունը, ռադիոն, կրթական հաստատություններն ու միջազգային կապերը փոխել են կատարողական միջավայրերը՝ շարունակելով ավելի վաղ ավանդույթները։ Կան բազմաթիվ պարսկական լարային գործիքներ և տեղական տարբերակներ։ Ստորև ներկայացվում են մի քանի հայտնի ընտանիքներ, ոչ ամբողջական ցանկ։
Պարսկական լարային գործիքների մասին
Իրանի լարային գործիքները ներառում են պոկվող, աղեղնավոր և հարվածվող լարային ընտանիքներ։ Կառուցվածքը, լարումը, անվանումը և հնչերանգը տարբերվում են ըստ տարածաշրջանի, համայնքի, գործիքագործի ու երգացանկի։
Տեղական նյութերը, արհեստները, առևտրային ուղիները և կատարողական պահանջները նպաստել են տարբեր գործիքների ձևավորմանը։ Բոլոր լարային գործիքները չունեն 2,5 օկտավա ձայնածավալ, և «մարդու ձայնից բարձր ու արագ» համեմատությունը ընդհանուր տեխնիկական չափանիշ չէ։ Ձայնածավալն ու արձագանքը պետք է ստուգել կոնկրետ գործիքի, լարման և նվագողի համար։
Որո՞նք են պարսկական լարային գործիքները
Հայտնի օրինակներից են հետևյալ գործիքները․
Թանբուր
Թանբուր անունը վերաբերում է երկարավիզ լյուտների մի քանի տարածաշրջանային ձևերի։ Իրանը ներկայացնող որոշ տարբերակներ ունեն թթենու փայտից թաս ու ձայնատախտակ, երկու կամ երեք լար և շարժական կամ ամրացված լադեր։ Չորս լարն ու տասնչորս քրոմատիկ լադը համընդհանուր բնութագիր չեն, իսկ 3–4 մմ թիվը կարող է վերաբերել միայն որոշակի փայտամասի հաստությանը։
Սեթար
Սեթարը պոկվող երկարավիզ պարսկական լյուտ է։ Ժամանակակից շատ օրինակներ ունեն չորս լար և մոտ 25–28 շարժական լադ, բայց թիվը, մենզուրան ու ընդհանուր չափերը տարբեր են։ 85 × 20 սմ չափը հնարավոր օրինակ է, ոչ նորմա։ Բարակ ձայնատախտակն ու շարժական լադերը խնամքով կարգավորում են պահանջում։
Սանթուր
Սանթուրը տրապեզաձև հարվածվող լարային գործիք է, որը նվագում են փոքր մուրճիկներով։ Պարսկական որոշ համերգային մոդելներ ունեն 72 լար՝ խմբավորված կամրջակների վրա, սակայն այլ կառուցվածքներ ևս կան։ Լարերի մեծ թիվը ինքնին չի ապացուցում բազմակողմանիություն կամ որակ։
Քամանչա
Իրանական քամանչան աղեղնավոր ցցավոր ջութակ է։ Ժամանակակից շատ մոդելներ ունեն չորս մետաղական լար և կլորավուն փայտե թաս՝ թաղանթապատ երեսով։ Գործիքը չի նվագվում «միալար աղեղով»․ աղեղի մազերը շփվում են ընտրված լարի կամ լարերի հետ, իսկ պատմական տարբերակները կարող են այլ քանակ ունենալ։
Թառ
Թառը երկարավիզ, լադերով պոկվող գործիք է, որը նվագում են փոքր մեդիատորով։ Իրանական և ադրբեջանական թառերը հարակից, բայց կառուցվածքով տարբեր ավանդույթներ են և օգտագործվում են Իրանում, Ադրբեջանում, Կովկասում ու հարակից միջավայրերում։
Դոթար
Դոթարը կամ dutar-ը երկարավիզ լյուտների ընտանիք է, որը տարածված է Իրանի արևելքում, Կենտրոնական Ասիայում և հարակից շրջաններում։ Անունը կապվում է «երկու լար» իմաստի հետ, բայց տեղական ու ժամանակակից տարբերակները կարող են տարբերվել։
Պարսկական լարային գործիքների ընդհանուր և տարբեր հատկանիշները
Այս գործիքները մեկ ընդհանուր աղեղի կառուցվածք չունեն։ Թառը, սեթարն ու թանբուրը պոկվում են մատով կամ մեդիատորով, սանթուրը հարվածվում է մուրճիկներով, իսկ քամանչան նվագվում է աղեղով։ Քամանչայի աղեղը կարող է ունենալ փայտե ձող և ձիու մազ կամ սինթետիկ մազ, բայց 70–75 սմ երկարությունը բոլոր գործիքների համար կիրառելի կանոն չէ։
Գործիք ընտրելիս ստուգեք կոնկրետ տարածաշրջանային տեսակը, նյութերը, լարերի ու լադերի քանակը, մենզուրան, լարումը, նվագելու տեխնիկան, ձայնային նմուշը և վերադարձի պայմանները։ Ոչ մի խանութ կամ ընդհանուր ցուցակ չի երաշխավորում համապատասխանություն։
Թողնել մեկնաբանություն